A romaría do San Verísimo de Ponte

Publicado en Faro de Vigo - Deza/Tabeirós (27/09/2020).

Nun ano atípico debido á COVID-19, moitas festas viron reducidos os seus actos ou simplemente canceláronse, co desexo de volver reforzadas cando a situación mellore. Pero en Galicia existiron ademais numerosas romarías ao longo da historia que se deixaron de realizar por diferentes motivos. Tal é o caso da festividade de San Verísimo na parroquia silledense de Ponte, cuxa última romaría campestre tivo lugar hai case cinco décadas. No presente artigo miraremos ao pasado para coñecer a historia deste santo e o seu culto nesta parte da marxe esquerda do río Deza.

A LENDA E O CULTO

Do termo latino verissimum ‘moi certo’ xurdiu un nome persoal que conta con tres formas similares noutros tantos idiomas: Breixo en galego, Veríssimo en portugués e Verísimo en castelán. Este nome fai alusión ao mártir lusitano do século III axustizado en tempos do emperador romano Diocleciano. Conta a lenda que, tras ser torturado xunto coas súas irmás Julia e Máxima, foron decapitados e os seus corpos foron dados como comida ás feras, que os respectaron. Á vista disto, tiráronos ao mar con pedras atadas para que afundisen, pero o mar devolveunos á terra, sendo finalmente soterrados de xeito clandestino. Parte das reliquias destes santos atópanse na actualidade no mosteiro  de Santos-o-novo, na cidade de Lisboa. O culto a San Verísimo, avogoso da reuma e cuxa festividade se estableceu o 1 de outubro, estendeuse polo noroeste peninsular, festexándose en numerosas parroquias de Galicia como Barro, Parga, Sergude (Boqueixón), Foxás (Touro), Ferreiros (O Pino), Berán (Leiro), Arcos (Ponteareas), Arcos de Furcos (Cuntis), Oza (Carballo), Lamas (A Estrada), Seixalbo (Ourense), Queiroás (Allariz)...; nas provincias de León (Alija del Infantado, Valdeviejas) e Zamora (Alcubilla de Nogales) e, por suposto, no actual Portugal.

Igrexa de San Verísimo de Alija del Infantado (León) / Wikipedia

Igrexa de San Breixo de Barro / Wikipedia

O SAN VERÍSIMO EN PONTE

Coñecido dende sempre polo seu nome en castelán, o culto ao santo en Ponte non é fácil de datar con exactitude, pero supoñémolo anterior a 1859. Neste ano, segundo o libro de esmolas da capela dos Remedios, computáronse por vez primeira entre os gastos “cuarenta reales de fuego para el día de la función de San Verísimo”. Comezou sendo a segunda festividade da desaparecida ermida, pero pouco a pouco foi collendo unha gran popularidade. Co paso do tempo, este festexo acompañouse dunha romaría campestre ao remate dos oficios relixiosos, celebrada á sombra dos carballos do lugar de Tras do Sisto, parte deles situados no que hoxe é o campo da festa parroquial e que daquela formaban a Carballeira do Arrieiro de Rosende. A importancia desta romaría quedou reflectida no topónimo ‘O Campo do San Verísimo’, nome dado ao citado lugar de celebración.

Para acompañar os actos relixiosos e a verbena, era habitual a contratación de dúas bandas de música, sendo a de Silleda unha das fixas neste evento. Ademais, foi unha das primeiras romarías da comarca que se beneficiou da luz eléctrica, trala construción da central hidroeléctrica por parte do empresario Perfecto Pereiro Castro nesta parroquia en 1920. Alén da súa colaboración económica coa festa, Pereiro e a súa familia acudían todos os anos á romaría, tradición que continuaron os seus descendentes, pois xa se convertera nunha cita case obrigada para os veciños da vila de Silleda e arredores. Mediado o século XX, a festividade celebrouse de xeito discontinuo ata inicios da década de 1970, cando se celebraron as dúas últimas edicións, unha con notable éxito seguida doutra con moi pouca afluencia debido á coincidencia con outras festas da contorna. Isto fixo perder o interese en encargarse dos festexos, quedando reducidos unicamente á súa vertente relixiosa. A data na que se viñan celebrando as honras ao santo podía variar entre o 22 e o 28 de setembro, días entre os cales coincide o domingo anterior ao día do patrón (San Miguel, 29 de setembro). Pero co traslado das festas patronais á fin de semana máis próxima alá pola década de 1990, a misa solemne a San Verísimo pasou a ter lugar o domingo previo.

Estampa familiar na romaría do San Verísimo (anos 1950) /
Cedida por Perfecto Pereiro Lázara.

Sobre a imaxe do santo, debemos falar en plural xa que existen dúas tallas de San Verísimo, ambas actualmente expostas nos altares da igrexa parroquial. A máis antiga, de menor altura e que probablemente sexa a orixinal, foi substituída por outra de maiores dimensións, doada en 1912 por Balbina Golmar Cacheda da Casa de Fernández de Casderrei. Estas imaxes gardan certas similitudes en canto aos atributos do santo: un coitelo no pescozo como sinal da súa decapitación e unha palma nunha das mans como símbolo do seu martirio. Ademais, a imaxe nova ten unha cruz na outra man, elemento que parece faltar da talla antiga, e ambas portan vestimentas que lembran ás das persoas da clase alta romana. Pero a pesar das súas semellanzas, existe unha gran diferenza entre elas: mentres que a máis nova ten os ollos abertos, a antiga parece telos pechados. Este detalle ocasionou unha divertida anécdota protagonizada por unha veciña do lugar da Regueira. A muller, emigrada a principios do século XX a América, regresou anos despois e, tras ver a nova imaxe, comentou: “Cando marchei, San Verísimo tiña os ollos pechados e agora tenos abertos!”.

Imaxes antiga (século XIX) e nova (1912) de San Verísimo / DFA

Esta foi unha pequena visión da romaría do San Verísimo de Ponte, que chegou a ser en tempos a festividade máis soada da parroquia, nun mes de setembro no que tamén se concentran os actos na honra á Virxe dos Remedios e as festas patronais a San Miguel e á Virxe do Carme. Agardemos que axiña veñan días mellores para que estes festexos volvan á súa normalidade.

Andaina solidaria a favor do pobo saharaui

Dous anos despois de que a Asociación de Veciños Olaia de Silleda elixise Ponte como parte da súa camiñada de primavera, que tratamos neste blog:
*De camiñada por Ponte (19/5/2016)
*Olaia "descobre" as fervenzas de Ponte na súa Camiñada de Primavera (24/5/2016),
esta parroquia volve ser protagonista dunha andaina, neste caso con carácter solidario. Encadrada dentro dos actos do VI Mes Cultural de Axuda ao Pobo Saharaui, que vén organizando  dende hai uns anos a ONG Solidariedade Galega co Pobo Saharaui (SOGAPS) e na que colabora o Concello de Silleda, a recadación da inscrición nesta "Andaina pola contorna de Silleda" irá parar ao programa Vacacións en Paz, mediante o cal nenos procedentes dos campamentos de refuxiados saharauis pasan os meses de xullo e agosto con familias de acollida en Galicia.

Sen dúbida unha boa proposta para este domingo coa que, ademais de gozar dun percorrido polas fermosas paisaxes do Trasdeza, se colabora cunha gran causa coma esta que leva a cabo SOGAPS.

Os nomes da terra V: A Torre

O dicionario da Real Academia Galega recolle o termo torre como unha construción estreita e alta que forma parte doutra máis ampla. No caso que traemos aquí, no lugar da Torre, nas proximidades de Rosende, non se conservan restos de ningunha construción deste tipo, aínda que tamén pode estár relacionado cun elemento do relevo como un penedo que sobresaíse polas súas dimensións.

Vista aérea da Torre // Visor de Información Xeográfica (modificada)

As terras que reciben o nome da Torre están situadas na marxe dereita do Regueiro de Rosende (ou río da Gouxa ou da Mera), nas proximidades da desembocadura do Regueiro de Meixomence neste, ao oeste dos núcleos habitados de Rosende e Piñeiro. Esta denominación aparece en diversos documentos ao longo da historia, como o foro de 1701 da Encomenda de Beade a varios veciños do antigo couto de Rosende, onde atopamos "Más la heredad y nabal da Torre, sembradura de nueve ferrados de pan, poco más o menos. Enfonda en el río da Mera y encima en heredad que poseen Pedro y Domingo de Outeiro, Pedro y Miguel Fernández, y de un lado en el camino real, y en el otro en el río do Piñeiro".  O camiño real aquí citado sería a antiga vía que conectaba a parroquia de Vilar con Rosende (en laranxa na imaxe superior), atravesando esta paraxe e cruzando o citado regueiro pola Ponte da Picota.

Tamén no Catastro de Ensenada (1753) atopamos referencias a esta denominación de repetidas ocasións: A Torre, A Torre de Abajo, Monte da Torre ou A Torre de Berdeal.  Convén dicir que este nome aparece moitas veces acompañado polos complementos "dos Condes" ou "dos Outeiros", en alusión a senllas familias propietarias destes terreos. Por exemplo, na referencia do Catastro de Ensenada, atopamos a dous membros da segunda das familias. 

No pasado ano 2016, A Torre foi centro de atención nos medios escritos pola descuberta dunha serie de petróglifos, que constitúen a primeira estación rupestre da parroquia (en vermello na imaxe). 

Petróglifos da Torre // D.G.A.

Para máis información sobre este achado, podedes consultar a descrición que fixo o investigador lalinense Daniel González Alén en:
*Un novo achado de petróglifos na parroquia de Ponte, La Voz de Galicia. Deza-Tabeirós (17/12/2016).

Ponte nos dominios da Igrexa III: Meixomence

A primeira referencia documental sobre Meixomence data do 28 de marzo de 1085. Nun documento  de compravenda entre os irmáns Paio e Martiño Velázquez, no que o primeiro vendía ao segundo unhas herdades no lugar de Arcos, na parroquia de Graba, aparece mencionado o lugar de Meisomenz. Cunha grafía similar (Megimenci ou Mexemence), aparece de novo mencionado en documentos do século XII, nos que se enumeran as propiedades de Guntroda Suárez, fundadora en 1154 do mosteiro de San Pedro de Vilanova de Dozón, do cal tamén foi abadesa. As súas posesións atopábanse dispersas por toda a Terra de Deza e acabounas doando ao mosteiro. Era dona dalgunhas en Meixomence, así como outras no lugar de Meitiriz, do cal os expertos indican a súa localización en Ponte, aínda non puidemos dar co seu emprazamento exacto.

Vista do lugar de Meixomence // DFA

Non debemos pasar por alto falar sobre couto de Rosende neste repaso da historia de Meixomence. Esta entidade xurídica, da cal descoñecemos a data de orixe ou fundación, integraba este lugar e o de Rosende e estaba rexida pola Encomenda de Beade, dependente da Orde Militar de San Xoán de Xerusalén. Temos constancia de varios foros outorgados por esta institución. Pero esta non foi a única, pois tamén o mosteiro de San Lourenzo de Carboeiro, priorado dependente do mosteiro compostelán de San Martiño Pinario dende 1500, posuía propiedades neste lugar, do que dan boa fe senllos foros outorgados en 1576 e 1654 respectivamente. O primeiro deles foi dado á Marquesa Yáñez por tres voces e sabemos que se foi prorrogando ata 1830, cando aínda Juan Costoya e outros veciños pagaban a renda orixinal de catro ferrados de centeo; mentres que o segundo nos pon na pista doutras dúas institucións eclesiásticas con posesións en Meixomence, como podemos ler no seguinte extracto: "más otra leira en el Agro de la Fontiña, que llevará en sembradura dos ferrados de pan y demarca con heredades de la Abadesa de San Payo de Antealtares de la ciudad de Santiago y por otro lado con heredad de dicho comendador de Beade, y por otra parte con heredad de los herederos de Juan de Negreiros, difunto que es del lugar del convento de Aciveiro y de otra parte con el Monte da Cruz". Tratábanse dos mosteiros de Antealtares, do que dependía o trasdezao de San Pedro de Ansemil, e do de Santa María de Aciveiro (Forcarei). De Ansemil temos coñecemento de dous foros outorgados en 1422 e 1636 e sobre Aciveiro coñecemos a renda que pagaban algúns veciños do lugar grazas ao que que quedou rexistrado no Catastro de Ensenada.

(Fragmento do artigo "Onde o mundo se chama Meixomence", Faro de Vigo (30/09/2017))

A capela dos Remedios de Ponte (e II)

Segunda parte do artigo publicado orixinalmente en Faro de Vigo (13-09-15).

Véxase a primeira parte en A capela dos Remedios de Ponte (I).

Nos primeiros anos do culto aos Remedios, hai constancia de ofrendas que facían os devotos e que posteriormente eran poxadas no día da festividade da Virxe. Estas poxas públicas realizaríanse ao aire libre, fóra do templo, que carecía aínda de adro. Isto solucionouse en 1805, cando lle aconsellaron ao párroco a construción dun “atrio a la circunferencia de esta capilla con su puerta cerrada para que no entren los ganados". O muro de dito adro así como a porta serían construídos no ano seguinte. Este muro sería refeito uns cincuenta anos despois, entre 1854 e 1855. Así mesmo, para velar polo coidado da capela, instáuranse dous cargos: o mayordomo ou mordomo, encargado de recoller as limosnas durante todo o ano e o día da festividade da Virxe, así como ocuparse do festexo; e o depositario, encargado de gardar tales limosnas e con elas asumir os gastos da capela. En 1813, ningún veciño ocupou o cargo de mordomo e é neste ano onde aparece a primeira referencia ao músico que amenizaba a festa. Poida que neste solista estea o xermolo da actual Banda de Música de Silleda.

Imaxe da Virxe dos Remedios // DFA (2013)

Na década de 1830, a capela recibiu unha doazón de 400 reais por parte dun cóengo de Tui, don Francisco Antonio Piñeiro de Solveira, co fin de levantar a capela maior ou presbiterio deste santuario. Anos máis tarde procedeuse á primeira gran reforma do templo: o canteiro Manuel Gil traballou na construción do presbiterio e no novo alzado das paredes da nave e o carpinteiro José da Riba levou a cabo a cubrición da capela maior, mentres que Manuel Paz foi quen cubriu a nave. No ano 1843, tivo lugar a misa de nova bendición da capela. En 1844 completouse a obra, embaldosando o interior e construíndo as gradarías do altar. Os gastos do ano 1846 revélannos que a capela contaba con tres pequenas ventás ou tragaluces, pois foron precisos ese mesmo número de vidros para colocar neles. Ademais, construíuse a tribuna e encargouse en 1848 unha campá a Agustín Taboada. Nesta época instalouse na capela un retablo procedente do Mosteiro de Carboeiro, ademais doutro que se instalou na igrexa de San Miguel, trala desamortización dos bens do convento.

En 1850, dende o Bispado recomendaron que se fixese un rebaixe de terra no costado oeste do atrio da capela, lado no que se levantaría a sancristía, pois a capela atopábase nunha leve pendente e era propensa a inundarse pola porta que tiña nese lateral. Ambas obras realizáronse nos anos seguintes: en 1851 os canteiros Pedro Taboada e Manuel Ribas levantaron as paredes da sancristía e cubriuse no ano seguinte e tamén se levou a cabo o rebaixe de terra. No ano 1853 tivo que levantarse a espadana (mal chamada campanario) pois fora derrubada por unha gran tempestade ese mesmo ano.

Imaxe de San Verísimo // DFA (2013)

Como xa se dixo, na capela tamén se celebraba o culto a San Verísimo, nome castelán co que é coñecido San Breixo nesta parroquia e cuxa primeira referencia atopamos no ano 1859. A este santo estaría dedicada unha gran romaría campestre de recoñecida sona na comarca e que acabou por esmorecer co tempo a mediados do século XX. Porén, quedou como recordo da mesma o nome do lugar onde se celebraba: o Campo do San Verísimo.

Arredor de 1860 tamén se procedeu a embaldosar de novo o presbiterio, traballo que levou a cabo Benito Míguez, veciño de Cortegada. En 1861 tivo lugar a festividade da Virxe o día 15 de setembro, algo excepcional pois esta víñase celebrando (e seguiuno facendo) o segundo domingo do mes, que como moito pode ser o día 14. Entre 1862 e 1863, procedeuse ao embaldosado da nave da capela, realizado por Juan Sánchez, veciño de Vilar. Desde 1863 a capela acolleu tamén as festividades do San Miguel e da Virxe do Carme, patróns da parroquia, e a partir de 1866 as referencias á función do San Verísimo son constantes, o que fai pensar no auxe desta festa.

Para rematar este percorrido pola historia da capela, convén dar un apuntamento final: as terras que a rodeaban deron en coñecerse como o Agro da Capilla, topónimo que aínda hoxe se conserva. Daquela capela xa non queda nada, pois a partir dela construíuse a actual igrexa parroquial, que gardou a mesma orientación que a capela. O novo templo é o que acolle na actualidade a misa na honra á Virxe e son numerosos os devotos que seguen a encher este lugar cada segundo domingo de setembro, continuando cun culto aos Remedios que se remonta 215 anos no tempo e que ocupa un sitio privilexiado na historia de Ponte.

A capela dos Remedios de Ponte (I)

Primeira parte do artigo publicado orixinalmente en Faro de Vigo (13-09-15).

Aínda que existe o topónimo A Ermida cuxa orixe é descoñecida, podemos afirmar que só hai constancia de dous templos na parroquia de Ponte, en Silleda: a primitiva igrexa parroquial, hoxe desaparecida, e a capela da Nosa Señora dos Remedios, reconvertida na actual igrexa parroquial en 1863. O inicio do culto a esta advocación mariana data de comezos do século XIX, cando se erixiu un pequeno santuario para albergar aos devotos da Virxe, situado ás aforas do lugar de Rosende. Daquela este daba nome a un couto xurisdicional baixo o poder da Orde de San Xoán de Xerusalén e que estaba dividido entre as parroquias de Ponte e Vilar.

“En el lugar y coto de Rosende, feligresía de san Miguel de Ponte”, o día 26 de decembro do ano 1799, catro veciños (Pedro Criado, da metade de Ponte, e Domingo do Campo, Caetano Fernández e Gabriel Fernández, os tres da parte de Vilar) presentáronse ante o escribán Fructuoso de Pol e Taboada, domiciliado no Foxo de Silleda, para outorgar un dote a unha pequena capela. Así, no documento dotal, estes veciños declararon que “(. . .) ellos y más vecinos a imitación de sus antepasados siempre han tenido intención de fundar una capilla advocación de Nuestra Señora del Remedio para en ella celebrar el Santo Sacrificio de la misa y otras oraciones respecto a la larga distancia que hay desde este lugar referido a una y otra parroquia (. . .)”, en referencia ás respectivas igrexas parroquiais de Ponte e de Vilar e tamén motivados probablemente por circunstancias adversas que asolaron o lugar (malas colleitas por culpa da néboa, inundacións. . .) debido á proximidade do regueiro de Rosende. O dote da capela consistía en doce ferrados de centeo anuais, para o cal os outorgantes hipotecaron a denominada Chousa do Gandarón, cunha produción de cincuenta ferrados de centeo, con carballos nas marxes e pechada sobre si. Así mesmo, piden ao bispo que “(…) se sirva admitir esta escritura y conceder su licencia y permiso para que se pueda hacer y fabricar dicha capilla en los términos de este motivado lugar y coto (…)”, impoñéndose a eles mesmos unha obriga “(…) con sus personas y bienes muebles y raíces presentes y futuras de hacer cierta y segura la dotación que llevan hecho (…)”. Ante a falta dun documento no arquivo parroquial que acreditase a renda mencionada e quen a debía asumir, en 1815 o párroco don Francisco Seoane Montero solicita unha copia da acta dotal ao escribán José López Taboada, que ocupaba o posto de Fructuoso Pol Taboada, xa falecido.

Intre da procesión dos Remedios o 8 de setembro do 2013 // DFA

A súa construción tivo lugar entre 1800 e 1801 ás aforas do lugar de Rosende, orientando a porta grande cara o suroeste. En agosto de 1801 estivo a piques de ser suspendido o culto por non ser inspeccionada, pero a intercesión de don Pedro Antonio Varela, párroco de Ponte ata 1809, impediu a clausura da mesma: “(. . .) Y aunque la capilla de Ntra. Señora de los Remedios se debía suspender absolutamente por no haber recibido visita, condescendiendo con los ruegos de este párroco, queda suspensa interín no la visite el de Graba y se cerciore de su decencia interior, como si el cáliz y ornamentos que le presentaron cuando bendijo esta capilla son o no suyos, pues según informes se usó y usa de otros, y para que igualmente tome cuenta y razón de la inversión de algunas caridades con que concurren los fieles, haciendo formar libro de cuenta para lo sucesivo”. Trala visita de don Juan López Casariego, párroco de Graba, o 31 de agosto dese mesmo ano, o culto continuou con normalidade: “(. . .) pasé a visitar la Capilla de Ntra. Sa. de los Remedios y hallándola decente en su interior y cerciorando de que el cáliz y ornamentos son propios de la capilla, declaro que se puede celebrar en ella y celebré el Santo Sacrificio de la misa, y mediante hasta ahora no ha habido donativos a favor de dicha capilla, a excepción de cáliz y la corona de la Virgen, no tuve que tomar razón, y en lo sucesivo se formará libro”.

O libro de contas ou Libro de las limosnas de la Virgen de los Remedios iniciouno don Pedro Antonio Varela en 1803, sendo clausurado polo párroco don Narciso Rodríguez en 1873, dez anos despois de que se trasladase a liturxia para esta capela. Nas propias palabras deste último, que atendeu a parroquia entre 1846 e 1878, “no se toman más cuentas al mayordomo de la Virgen por no reunir en su poder ninguna limosna, pues la poca que se junta dentro de la parroquia, pues fuera no se pide, la llevan unos cuantos devotos del pueblo de Rosende que se ofrecieron por algunos años costear las funciones de la capilla, que son los Remedios y San Verísimo, dándole para ayuda de dichas funciones las limosnas que se juntasen en todo el año incluso las cajas, que toda ella llega a muy poco para dichas funciones, por cuya razón ninguna cuenta hay que clausurar en este libro".

Segunda parte en A capela dos Remedios de Ponte (e II)

Ponte nos dominios da Igrexa II: A Aldea de Riba (2ª parte)

Primeira parte: Ponte nos dominios da Igrexa I: A Aldea de Riba (1ª parte)

Volvendo ao documento de Antealtares, o lote de bens aforados a Gregorio López e á súa muller estaba formado por “la casa de morada con un celeiro y corte de gando con su eira y huerta y castiñeiros e otros árboles”, así como nove fincas situadas nas proximidades do lugar. Convén destacar as numerosas referencias a topónimos que por fortuna se conservan na actualidade, nalgúns casos con lixeiras variacións. Por exemplo, atopámonos ante “otra leira sita en el Agro do Sino”, “sita en el Agro do Campo” ou “otra heredad sita en el Agro de Lóngaras”. Ademais, aparece como estremeiro en moitas das fincas un home chamado Estebo López, unha persoa que colle certo protagonismo xunto coa súa muller Marina Vázquez nun documento de 1594. Trátase do testamento do seu fillo Alonso, que se atopaba estudando en Compostela (residindo na rúa da Caldeirería) cando caeu enfermo e mandou redactar esta escritura no antigo Hospital Real da cidade, hoxe reconvertido no Hostal dos Reis Católicos. Deixou expresadas as súas débedas e posesións e declarou a seus pais como cumpridores das súas derradeiras vontades, ademais de pedir ser soterrado no mosteiro de San Francisco da citada cidade, onde supoñemos acabou repousando o seu corpo ao pouco tempo.

A Aldea de Riba (arriba) e A Aldea de Baixo (centro-dereita), imaxe tomada desde A Regueira (parte inferior) // DFA

De novo no foro, atopamos varias referencias á antiga igrexa parroquial de Ponte, situada moi próxima á Aldea de Riba como “el camino que va desde la aldea para la Iglesia de San Miguel de Ponte” ou “entesta en el camino que va para la dicha iglesia”. De feito, tamén nos atopamos cunha finca situada no “agro que dice de San Miguel”, en clara alusión ás terras que rodeaban o antigo camposanto e que se poden corresponder coas paraxes hoxe coñecidas como O Caseiro ou O Agriño. Ademais, este documento fai referencia a unha terceira institución relixiosa con posesións en Ponte: a Orde Militar de San Xoán de Xerusalén a través da Encomenda de Beade. Dona de terreos nos lugares de Meixomence, Rosende, Casderrei e Trasfontao, aparece nesta escritura como propietaria dun anaco de monte a carón da cuarta parte “del monte que se dice do Resío de la aldea”, incluído entre os bens que se aforaban. Comentar que, ata o de agora, sabemos dunha cuarta institución eclesiástica con posesións nesta parroquia: o mosteiro de Santa María de Aciveiro, con rendas e propiedades en Meixomence.

O Agro de "Lóngaras" converteuse no de "Longras" co paso do tempo // DFA

En canto ao nome, este lugar recibiu diversas denominacións ao longo da historia. O termo usado ao longo deste artigo (A Aldea de Riba) correspóndese co criterio de elección deste autor, mais tamén é moi común A Aldea de Arriba ou incluso A Aldea Darriba. Nos foros que tratamos nestas liñas, a denominación usual era “Lugar Darriba”, mentres que noutros aparece “Lugar de Arriba” ou “da Riba”. A alternancia entre Lugar e Aldea foi recorrente en documentos dos séculos posteriores. Sería no documento sobre as rendas percibidas por Carboeiro mencionado anteriormente onde atopamos a denominación que se sae do convencional: “Rivas” (ou “Lugar de Rivas”), quizais pola semellanza que o nome deste lugar garda con outros topónimos moi comúns no país ou por un erro do escribán á hora de redactar. Fose chamado dunha maneira ou doutra, este lugar conta cunha historia moi interesante que permite dar uns bos argumentos para poder consideralo de xeito oficial como unha entidade poboacional, atendendo tanto a criterios de antigüidade como ao alto grao de diferenciación respecto aos núcleos que o rodean.

Bibliografía:
Arquivo Histórico Universitario da USC
*Libros de foros de San Martiño Pinario
*Libros de foros de San Pedro de Ansemil
*Testamentos do Hospital Real

Ponte nos dominios da Igrexa I: A Aldea de Riba (1ª parte)

En 1577 tivo lugar a redacción de tres documentos de foro por parte dos mosteiros composteláns de San Paio de Antealtares e San Martiño Pinario a favor de varios veciños da parroquia trasdezá de Ponte. Nos tres casos, os bens aforados estaban situados no lugar da Aldea de Riba, pertencente á mesma parroquia, e os seus arredores. Agora, co gallo do 440 aniversario destas escrituras, dámoslles luz a algúns detalles extraídos delas, como por exemplo a división do lugar entre os citados mosteiros ou numerosas referencias toponímicas que por sorte sobreviven na actualidade. En definitiva, imos coñecer como era este lugar hai máis de catro séculos.

Vista da Aldea de Riba, co viaduto do TAV sobre o río Deza e o santuario do Corpiño ao fondo // DFA

Situada na zona centro-occidental da parroquia silledense de Ponte e franqueado polos lugares do Sino (ao norte) e da Aldea de Baixo (ao leste), A Aldea de Riba é unha entidade de poboación que, xunto coa Regueira, foi marxinada do Nomenclátor Oficial de Galicia, figurando unha e outra formando parte do Sino e de Trasfontao respectivamente, unha situación que ten chegado a derivar en problemas á hora de dar un enderezo ou dar calquera tipo de indicacións. A pesar diso, A Aldea de Riba agocha unha importante carga histórica debido a ser punto de encontro de varias institucións relixiosas, como veremos de seguido. O seu nome fai referencia á posición deste asentamento respecto a un observador situado nunha altura menor. A existencia do núcleo da Aldea de Baixo fainos supoñer a hipótese da existencia previa dun deles, para que ambos lugares adquirisen tales complementos de posición, algo que a día de hoxe segue a ser un misterio. Sobre as distintas variantes do nome deste lugar afondaremos nas últimas liñas deste artigo.

Entre a numerosa documentación que alberga o Arquivo Histórico da Universidade de Santiago de Compostela, atópanse foros de distintos mosteiros da contorna da cidade ou anexados a outros da mesma. Así, pode ollarse un outorgado o 30 de marzo de 1577 pola abadesa do mosteiro de San Paio de Antealtares, do que dependía o cenobio trasdezao de San Pedro de Ansemil, a Gregorio Conde e á súa muller, ambos veciños de Ponte, pola súa vida e dúas voces (xeracións) máis. A sinatura deste foro tivo lugar no mosteiro de San Salvador de Camanzo, que tamén dependía de Antealtares. O primeiro detalle a destacar deste documento é a porcentaxe do lugar que lle pertencía ao citado mosteiro: “(…) damos en dicho aforamiento el nuestro lugar y casal que se dice Darriba (…) de que al dicho monasterio pertenece la mitad por el monasterio de San Pedro de Ansemil nuestro anexo y la otra mitad pertenece al monasterio de San Martín de Santiago por el de San Lorenzo de Carboeiro su anexo (…)”. Refírese aquí ao mosteiro compostelán de San Martiño Pinario. Este documento ponnos na pista das propiedades que tiñan estes conventos nas terras de Ponte: Ansemil tiña terreos neste lugar e en Meixomence, mentres que Carboeiro posuía bens tamén en Trasfontao, Meixomence e Rosende. Esta división en dúas partes da Aldea de Riba mantívose probablemente ata o século XIX, onde aínda atopamos referencias de rendas cobradas por parte de Carboeiro no lugar na década de 1820.

Pista de acceso polo sur ao lugar // DFA

A outra metade do lugar atopábase nas mans do mosteiro de San Martiño Pinario a través do citado de Carboeiro. Mostra desta situación son senllos documentos datados do 11 de febreiro de 1577. O primeiro deles amósanos o nomeamento da segunda voz dun foro outorgado orixinalmente o 27 de maio de 1530 ao veciño de Silleda Rodrigo Fraíz. Esta segunda voz foi o xa mencionado Gregorio Conde, tras pasar os dereitos deste foro previamente a Gonzalo Conde, moi probablemente pai del. Pero a Gregorio non se lle adxudicou a totalidade deste lote de bens, senón soamente a metade dos mesmos. Esta outra metade (en realidade, un cuarto do total do lugar) aforouse a Fernando de Seoane e a súa muller Ana Fernández por tres voces, cedida pola viúva do citado Gonzalo Conde, María González. Relacionado con este segundo foro, atopamos en 1626 o nomeamento da primeira voz, que recaeu na persoa de Alonso de Seoane, fillo do citado matrimonio, así como un documento das rendas que cobrou Carboeiro no período 1827-1830, consistentes en 7 ferrados de centeo, dúas galiñas e a terceira parte do recadado na venda dalgún dos bens arrendados. Nesta época, un dos pagadores era Luis Seoane, descendente do matrimonio do foro orixinal e cuxa liña xenealóxica aínda se mantén neste e noutros lugares da parroquia.

Segunda parte: Ponte nos dominios da Igrexa II: A Aldea de Riba (2ª parte).

Ponte e a Carta xeométrica de Fontán

O que hoxe vos traemos a este blog é un mapa histórico. Trátase da "CARTA GEOMÉTRICA DE Galicia Dividida en sus Provincias de Coruña, Lugo, Orense, Pontevedra, y subdividida en Partidos Judiciales ó Alcaldias mayores; PRESENTADA À S.M. LA AUGUSTA REINA GOVERNADORA Doña Maria Cristina de Borbón Por mando de su Secretario de Estado y del Despacho de lo Interior EL EXCMO. S. D. JOSE MARIA MOSCOSO DE ALTAMIRA Levantada y construida en la escala del cienmilesimo POR EL DOCTOR D. DOMINGO FONTAN, Catedràtico de Matemàticas Sublimes en la Real Universidad de Santiago, y de Mecanica industrial por el Real Conservarorio de Artes, Socio correspondiente dela Real Academia de la Historia. AÑO DE 1834." A pesar desta monstruosidade de nome, popularmente coñecémola como a "Carta xeométrica de Galicia". O seu autor foi o matemático, xeógrafo e político Domingo Fontán (Portas, 1788 - Cuntis, 1866). Entre os anos 1817 e 1834 percorreu Galicia para elaborar o primeiro mapa do país utilizando métodos matemáticos para a medición. Tomando como punto de partida a Torre da Berenguela da catedral de Compostela, foi quen de situar con gran exactitude cidades, parroquias, pontes, ríos, accidentes xeográficos... por toda Galicia. Para mostra, dúas imaxes:

Parte do Trasdeza na Carta xeométrica de Fontán // Wikimedia Commons

Detalle de Ponte e as parroquias limítrofes na Carta xeométrica de Fontán // Wikimedia Commons

Foi presentada á raíña rexente María Cristina en 1834, pero non foi ata 1845 cando Fontán vería impreso o seu mapa na cidade de París. Fontán, cuxos restos repousan no Panteón dos Galegos Ilustres en Bonaval (Compostela), foi pioneiro na utilización da triangulación como método de medición e elaboración de mapas e planos, abrindo así o camiño a obras posteriores. 

Como último detalle, engadir que foi discípulo dun ilustre dezao: José Rodríguez González, "o matemático de Bermés", que ao parecer foi quen o animou a realizar tan magnífica obra.

Podedes consultar máis detalles na ligazón ao artigo sobre a Carta na Galipedia:

*Carta xeométrica de Galicia (en Galipedia).

Aí atoparedes máis información, así como arquivos para consultar o resto do mapa.

Os nomes da terra IV: O Coto do Outeiro

Para finalizar este 2016, retomamos a sección deste blog adicada á microtoponimia. Hoxe parámonos ante o nome O Coto do Outeiro. Trátase dunha elevación do terreo situada ao norte do lugar do Sino e á sombra do cal se construíu a antiga igrexa parroquial. Está poboado de carballos e o seu cume está formado por penedos.

O Coto do Outeiro en abril do 2015 // DFA

Poderiamos clasificar esta denominación como un tautopónimo, que son aqueles nomes de lugar que repiten o accidente xeográfico que designan. Composto por (O) Coto e (O) Outeiro, nomes á súa vez moi recorrentes na microtoponimia e toponimia maior:
* Na listaxe de topónimos do Trasdeza atopámonos o lugar do Coto na parroquia do Castro, mentres que Outeiro é lugar das parroquias de Escuadro, Manduas, Moalde, Negreiros e Silleda, e O Outeiro é un lugar de Breixa, Graba, Parada, Refoxos e Siador.
* Na microtoponimia de Ponte atopamos exemplos como O Coto de Laxes (elevación "xemelga" da que tratamos nesta publicación), O Coto das Gándaras, A Fonte do Outeiro...

Mais este nome de lugar ten un lixeiro matiz: aínda que o topónimo se refire ao total do conxunto, hai quen fai a distinción entre O Outeiro (que sería a elevación en xeral) e O Coto (para referirse exclusivamente ao cume do mesmo).

Pereiro de Silleda: Vida e obra dun empresario dezao

O pasado venres día 4 a Casa da Cultura de Silleda acolleu o acto de presentación do libro "Pereiro de Silleda: Vida y obra de un empresario dezano". Como ben di o título, este libro recolle a vida e a obra de Perfecto Pereiro Castro (Xonxil, Noceda 1871 - Silleda, 1947), fundador da Hidroeléctrica de Silleda en 1915 e promotor da primeira central hidroeléctrica do concello, situada na parroquia de Ponte e coñecida por todos como "A Central de Pereiro".

Retrato de Perfecto Pereiro Castro // Arquivo PPL

Sobre este home, figura importante na historia de Silleda e de Ponte, xa falamos neste blog con anterioridade:
* Perfecto Pereiro e a luz en Silleda (3/2/2015)

Placa en homenaxe a Pereiro colocada no transformador situado a carón da igrexa de Ponte // DFA

Perfecto Pereiro Lázara, neto e afillado do homenaxeado e autor do libro, vai describindo neste as orixes deste empresario ou os negocios que botou a andar ao abeiro na enerxía eléctrica, entre outras cousas. É, a fin de contas, unha obra que recolle a historia da vila de Silleda da primeira metade do século XX.

Portada do libro realizada por José Antonio Fondevila.

Nesta obra, Pereiro Lázara dedica un apartado especial á parroquia de Ponte, debido á gran relación que mantivo seu avó con esta terra e cos seus veciños. Destaca a amizade que trabou o párroco don Manuel Sánchez Noya ou a Romaría de San Verísimo, á que acudía Pereiro coa súa familia.

Momento da presentación. No centro da mesa, o autor Perfecto P. L. // DFA

Este libro serve como recoñecemento a un home que, grazas á electricidade, levou o progreso á capital do Trasdeza. Isto tamén foi grazas á parroquia de Ponte, que en palabras do autor, "foi esa pequena parroquia que quitou a Silleda da escuridade".

A gran oliveira das terras de Trasdeza

O pasado mes de abril, aparecía no diario dixital Galicia Hoxe un artigo de M. de Bran sobre exemplares de oliveiras das ribeiras do Ulla e das terras do Deza:

* Grandes oliveiras das terras da Ulla e Deza (Galicia Hoxe, 4/4/2016)

Neste, o autor fai un percorrido pola historia do cultivo desta árbore, os seus usos e apuntando referencias como o nome da parroquia de Olives (A Estrada), entre outras cousas. A continuación, trata varios casos de exemplares destacados como as do Pazo de Santa Cruz de Ribadulla (Vedra), a da casa da Buela en San Critovo de Reis (Teo) e a do cemiterio de Adina en Iria Flavia (Padrón). Como representante da comarca do Deza e do Trasdeza, o autor fala da oliveira situada a carón da igrexa de Ponte, a nosa oliveira.

Vista da oliveira (xuño 2016) // DFA

Sobre esta árbore, de gran relevancia na parroquia, xa falaramos no seu momento neste blog:
* Unha oliveira centenaria (17/10/2012).

Déixovos a continuación o extracto do artigo no que se fala desta árbore:

A oliveira de San Miguel de Ponte

Oliveira de San Miguel de Ponte // MB

Esta árbore monumental atópase na parroquia citada no título, no cemiterio do adro dela e diante da igrexa parroquial. Ponte é unha parroquia do concello de Silleda, distante uns tres quilómetros da capital do municipio. Está situada na ribeira esquerda do río Deza, que lle dá o nome a unha extensa comarca de máis de mil quilómetros cadrados, limítrofe coa de Tabeirós- Terra de Montes. Este río é o afluente máis longo e con máis subafluentes e caudal do Ulla, no que conflúe pola esquerda na parroquia de Santa Baia de Cira, única do concello de Silleda que chega a el. A confluencia dos dous ríos prodúcese no norte de Cira, punto no que non ten outro límite, despois de pasados os lugares de Vilacalva (Cira), Cirela (Santiago de Gres, a parroquia de Neira Vilas) e a ponte Cira. O lugar da confluencia está un pouco abaixo da ponte Ledesma, e chámase A Xunta (dos ríos), na que non hai moito se fixo unha área recreativa. Os dous forman o Sistema Fluvial Ulla-Deza.

A oliveira de ponte ten un pé moi gordo, que galla en dous poderosos polóns desde preto do chan. A coroa dela é arredondada coma unha gran boina escura, da altura dunha casa de dous pisos. Está ben coidada, e ten moita vitalidade. Nunca a viramos, nin a igrexa, que non ten o nome, pois como ocorre con outras moitas igrexas parroquiais, os da parroquia non llo poñen porque xa llo saben. Nós, ó atoparnos diante da igrexa cando fomos tirarlle a foto deste artigo, axiña nos decatamos de que era a de San Miguel de Ponte, polo que oiramos falar da grandeza da súa oliveira. Ou sexa, identificamos a igrexa pola oliveira.

Por estar esta árbore no cemiterio, hai entre os veciños da parroquia o dito irónico: “Ir para debaixo da oliveira”. Pero xa desde antigo a oliveira é símbolo da paz entre os vivos e dos mortos. Ó que se debe que as haxa en moitos cemiterios. 

Descoñecemos polo de agora a súa antigüidade, mais sabemos que non debe ser anterior a 1800, data de construción da antiga capela dos Remedios sobre a que se levantou o actual templo parroquial. Como afirma M. de Bran no seu artigo, é por todos coñecido o dito de "ir para debaixo da oliveira" cando se fai referencia á morte dun veciño (nalgún caso, esta afirmación é literal, pois arredor dunha ducia de nichos se atopan á sombra da árbore). Aínda que non se atopa catalogada como Árbore Senlleira, é parte esencial da historia de Ponte, pois o paso do tempo fixo que fose testemuña de innumerables conversas e acontecementos. Que continúe tan vigorosa e que sigamos disfrutando da súa sombra!

O patrimonio, en perigo

A parroquia de Ponte conta con diversos elementos arquitectónicos e arqueolóxicos que pasan desapercibidos ao público en xeral. Nos termos da mesma atopamos varios muíños (en desuso), a primeira central hidroeléctrica do concello (A Central de Pereiro, tamén en desuso), unha ponte que cruza o río Deza (A Ponte do Pozo Negro) e os restos doutra (A Ponte da Insua, que agarda a súa catalogación) e tamén o antigo adro parroquial de San Miguel. Chamado polos veciños O Cementerio Vello, O Atrio Vello ou A Iglesia Vella, este foi o lugar no que se situou a antiga igrexa de Ponte, do que xa se falou neste blog nos inicios do mesmo:
*A igrexa vella I (26 de setembro do 2012)
*A igrexa vella II (10 de outubro do 2012)

O Cementerio Vello // DFA

Son moitos os veciños de Ponte que a día de hoxe aínda se sorprenden ao saber deste emprazamento, e non é para máis. Hai que ter en conta que, desde o traslado da liturxia en 1863 á Capela dos Remedios (que se converteu na nova igrexa), o lugar apenas foi empregado como lugar de xogo dos máis cativos. Coas sucesivas reformas no novo templo, botouse man do material da igrexa vella ata o punto de non quedar nada máis que montóns de pedras pequenas de pouco valor para a construción. Conforme pasaron os anos, o antigo cemiterio convertiuse unicamente nun pequeno terreo pechado con algunhas árbores no seu interior.

A pesar da utilización da pedra da igrexa vella nas reformas da nova, aínda permaneceron neste recinto varias pedras con gravados ou labradas dunha determinada forma. Pero o seu descando neste lugar non foi precisamente eterno. De feito, un exemplo de desaparición dunha destas pedras "bonitas" tivo lugar hai uns anos. A segunte imaxe mostra un fragmento do que podería ser un sarcófago ou outro tipo de recipiente usado na igrexa. Esta imaxe foi tomada polo autor destas liñas no mes de abril do ano 2011, que tardaría máis dun ano en visitar de novo o lugar (xuño do 2012), percatándose da súa desaparición.

Pedra desaparecida do antigo cemiterio (2011) //DFA

Pero a cousa non quedou aí. Máis recentemente, aproximadamente hai dúas semanas, unha nova visita de quen escribe ao Atrio Vello revelou unha nova desaparición. Neste caso tratábase dunha pedra cadrada e de pouco grosor cun pequeno burato rectangular no seu centro que probablemente fose parte das pedras que cubrían unha sepultura. Esta estaba situada no muro occidental do adro antes da súa desaparición e, desafortunadamente, este autor non conta con ningunha imaxe da mesma.

Sinalado con liñas vermellas, o lugar que ocupaba a pedra. No seu lugar, foron colocadas varias pedras máis pequenas para disimular a falta // DFA

Sinalado con liñas vermellas, o lugar que ocupaba a pedra no valo oeste do adro // DFA

Estas e outras desaparicións unidas a algunha tentativa de desfacer este recinto durante o proceso de concentración parcelaria (na realización desta, a apertura dun camiño danou o recinto no lado oriental) fixeron e fan que futuras xeracións non poidan disfrutar o que os antepasados construíron coa suor das súas frontes e que non deixa de ser unha parte fundamental da historia desta parroquia. Manter e vixiar o noso patrimonio é o único xeito de que os que veñan tras de nós poidan admiralo.

Olaia "descobre" as fervenzas de Ponte na súa Camiñada de Primavera

Así titula Faro de Vigo (nas súas páxinas comarcais do Deza-Tabeirós-Montes) no día de hoxe a noticia sobre a camiñada que o domingo 22 organizou a Asociación de Veciños Olaia de Silleda. Aquí vos deixo a ligazón á noticia e as fotos que a acompañan.
*Olaia "descubre" las cataratas de Ponte en su Camiñada de Primavera (Faro de Vigo, 24/05/2016)

 

Como demostran estas imaxes do río de Rosende, o patrimonio natural de Ponte é moi rico e variado e agarda a todo aquel que queira gozar del.

De camiñada por Ponte

A Asociación de Veciños Olaia de Silleda organiza este domingo a súa Camiñada de primavera este domingo día 22. Esta ruta partirá da Praza do Siñor Afranio de Silleda e percorrerá diversos lugares da nosa parroquia e da de Vilar.

Mapa do percorrido da camiñada, elaborado por Francisco Blanco.

Quen se anima a descubrir os pequenos lugares con encanto que se agochan nesta zona?

Ponte en 1956

Para comezar as publicacións deste 2016, déixovos unha instantánea histórica da nosa parroquia.

Esta que vedes é a imaxe correspondente á parroquia de Ponte, tomada polo "voo americano" de 1956-1957. Distínguense claramente o trazado da vía do ferrocarril (inaugurada en setembro de 1958) e a gran curva que forma na zona de San Miguel. Se queredes comparar esta imaxe con imaxes actuais, podedes facelo nesta ligazón.

Máis info sobre isto en:
*60 anos do 'voo americano': Así cambiou Galicia (Praza Pública, 2-feb-2016)

Os nomes da terra III: O Fallo

O dicionario da Real Academia Galega define fallo como "cousa ou circunstancia que fai que algo ou alguén non sexa totalmente perfecto, non obre nun momento dado como debe ou non teña o resultado esperado". Esta circunstancia lévanos ata o topónimo que hoxe analizamos en "Os nomes da terra": O Fallo.

Imaxe do Fallo, cheo de maleza.

Este nome refírese a un gran burato que se atopa sobre o Túnel do Outeiro ou da Estivada, da vía do ferrocarril, na parte de San Miguel. O burato orixinouse trala retirada de grandes cantidades de terra de enriba do túnel, xa que no seu proceso de escavado, as paredes deste derrubábanse debido á cantidade de auga que manaba no interior. Para paliar isto, buscouse unha solución, que foi a de retirar esta terra sobre a zona afectada para evitar novos desprendementos. Así foi como este fallo nas obras do ferrocarril se colou na historia de Ponte e quedou marcado na microtoponimia da parroquia.

Os nomes da terra II: O Pozo do Avogado ou do Pego

Continuamos co serial "Os nomes da terra". Nesta segunda entrega ocupámonos do Pozo do Avogado ou Pozo do Pego. Con este nome coñécese un pozo no río Deza ao cal tamén chegou nalgún momento o Camiño da Feira. Neste pozo existiu unha barca, que serviu para cruzar o río de maneira alternativa ás pontes ou cando non había ningunha.

O Pozo do Avogado nunha captura de pantalla do Sixpac.

Toma o seu nome dun membro da familia Taboada de San Pedro de Losón, que exercía como avogado. Este pozo almacenaba e dirixía a auga do Deza cara o Muíño do Avogado. Tamén é coñecido como O Pozo do Pego, polos terreos da marxe esquerda, en Ponte.

O día dunha feira en Silleda tivo lugar un terrible suceso con este pozo como protagonista. Uns feirantes arzuáns regresaban cara as súas casas. Subíronse co gando que mercaran á barca e o barqueiro procedeu a cruzar o pozo. Pero no medio do traxecto, a carga moveuse e desestabilizou a barca, que deu a volta, e o que levaba (animais e persoas) afundiuse no pozo, sen quedar superviventes. Os corpos dos feirantes foron finalmente recuperados e soterrados no camposanto de San Pedro de Losón.

Os nomes da terra I: O Camiño da Feira

Comezamos o serial de publicacións "Os nomes da terra" sobre a microtoponimia da parroquia, onde mostraremos algúns dos moitos nomes de lugar que hai en Ponte. Comezaremos cun topónimo moi coñecido no seu momento, pero que acabou por esmorecerse no esquecemento. Estamos a falar do Camiño da Feira.

Con este nome coñecíase un tramo da ruta comercial entre a vila de Silleda e as terras do Corpiño ao seu paso por Ponte. Toma o nome do mercado que se celebraba en Silleda os días 6 e 23 de cada mes. Era usado principalmente por tratantes de gando da zona de Arzúa e non se facía raro ver ringleiras de animais pasando por el. Coa desaparición do mercado tradicional silledense e a mellora das comunicacións (como a construción da PO-205 entre Silleda e Vila de Cruces), este camiño só foi utilizado polos propios veciños de Ponte como acceso ás súas fincas.

Estado actual do Camiño da Feira, ao seu paso por Cachicabras.

Na actualidade, só se conserva un pequeno treito, desde o río Deza (que se cruzaba pola Ponte do Pozo Negro) ata a vía do ferrocaril. Se queredes saber máis, podedes ler o seguinte artigo, publicado en setembro pasado:
**Un camiño caído no esquecemento (Faro de Vigo, 28/09/14).

Perfecto Pereiro e a luz en Silleda

Aínda que hoxe en día a luz eléctrica é algo que atopamos como habitual nos nosos fogares, non o era hai anos. A vila de Silleda e as parroquias do arredor débenlle este avance a Perfecto Pereiro Castro. Este veciño de Silleda fundou Hidroeléctrica de Silleda en 1915 e construíu a primeira central hidroeléctrica (ou fábrica de luz) do concello nos termos da parroquia de Ponte, aproveitando a auga do río da Mera ou de Rosende. Esta, coñecida como "a Central de Pereiro" botou a andar en 1920, producindo electricidade que era transportada ata a vila de Silleda. Anos máis tarde, na década de 1940, Pereiro instala outra fábrica no Deza, á altura de Taboada (pero na beira de Prado (Lalín)).

Perfecto Pereiro Castro // Arquivo de Perfecto Pereiro

Grazas á luz, Pereiro desenvolveu outros negocios, como un aserradoiro, un muíño eléctrico ou unha tenda de roupa e ultramarinos na súa vivenda, situada na actual Rúa do Progreso silledense. Pereiro falece arredor de 1945, quedando os seus fillos á fronte dos negocios paternos. Anos despois, venden ambas centrais (a de Ponte e a de Taboada) a Cesáreo Sánchez Alonso "Bastián", natural de Graba, que daría lugar á actual empresa Hidroeléctrica de Silleda.

Placa en homenaxe a Pereiro, no transformador situado
a carón da igrexa de Ponte. // D.F.

Para os interesados, podedes consultar o artigo escrito en Faro de Vigo por un dos seus netos, Perfecto Pereiro Lázara, historiador afincado en Santander:
* Cien años de luz en Silleda