Os nomes da terra V: A Torre

O dicionario da Real Academia Galega recolle o termo torre como unha construción estreita e alta que forma parte doutra máis ampla. No caso que traemos aquí, no lugar da Torre, nas proximidades de Rosende, non se conservan restos de ningunha construción deste tipo, aínda que tamén pode estár relacionado cun elemento do relevo como un penedo que sobresaíse polas súas dimensións.

Vista aérea da Torre // Visor de Información Xeográfica (modificada)

As terras que reciben o nome da Torre están situadas na marxe dereita do Regueiro de Rosende (ou río da Gouxa ou da Mera), nas proximidades da desembocadura do Regueiro de Meixomence neste, ao oeste dos núcleos habitados de Rosende e Piñeiro. Esta denominación aparece en diversos documentos ao longo da historia, como o foro de 1701 da Encomenda de Beade a varios veciños do antigo couto de Rosende, onde atopamos "Más la heredad y nabal da Torre, sembradura de nueve ferrados de pan, poco más o menos. Enfonda en el río da Mera y encima en heredad que poseen Pedro y Domingo de Outeiro, Pedro y Miguel Fernández, y de un lado en el camino real, y en el otro en el río do Piñeiro".  O camiño real aquí citado sería a antiga vía que conectaba a parroquia de Vilar con Rosende (en laranxa na imaxe superior), atravesando esta paraxe e cruzando o citado regueiro pola Ponte da Picota.

Tamén no Catastro de Ensenada (1753) atopamos referencias a esta denominación de repetidas ocasións: A Torre, A Torre de Abajo, Monte da Torre ou A Torre de Berdeal.  Convén dicir que este nome aparece moitas veces acompañado polos complementos "dos Condes" ou "dos Outeiros", en alusión a senllas familias propietarias destes terreos. Por exemplo, na referencia do Catastro de Ensenada, atopamos a dous membros da segunda das familias. 

No pasado ano 2016, A Torre foi centro de atención nos medios escritos pola descuberta dunha serie de petróglifos, que constitúen a primeira estación rupestre da parroquia (en vermello na imaxe). 

Petróglifos da Torre // D.G.A.

Para máis información sobre este achado, podedes consultar a descrición que fixo o investigador lalinense Daniel González Alén en:
*Un novo achado de petróglifos na parroquia de Ponte, La Voz de Galicia. Deza-Tabeirós (17/12/2016).

Os nomes da terra IV: O Coto do Outeiro

Para finalizar este 2016, retomamos a sección deste blog adicada á microtoponimia. Hoxe parámonos ante o nome O Coto do Outeiro. Trátase dunha elevación do terreo situada ao norte do lugar do Sino e á sombra do cal se construíu a antiga igrexa parroquial. Está poboado de carballos e o seu cume está formado por penedos.

O Coto do Outeiro en abril do 2015 // DFA

Poderiamos clasificar esta denominación como un tautopónimo, que son aqueles nomes de lugar que repiten o accidente xeográfico que designan. Composto por (O) Coto e (O) Outeiro, nomes á súa vez moi recorrentes na microtoponimia e toponimia maior:
* Na listaxe de topónimos do Trasdeza atopámonos o lugar do Coto na parroquia do Castro, mentres que Outeiro é lugar das parroquias de Escuadro, Manduas, Moalde, Negreiros e Silleda, e O Outeiro é un lugar de Breixa, Graba, Parada, Refoxos e Siador.
* Na microtoponimia de Ponte atopamos exemplos como O Coto de Laxes (elevación "xemelga" da que tratamos nesta publicación), O Coto das Gándaras, A Fonte do Outeiro...

Mais este nome de lugar ten un lixeiro matiz: aínda que o topónimo se refire ao total do conxunto, hai quen fai a distinción entre O Outeiro (que sería a elevación en xeral) e O Coto (para referirse exclusivamente ao cume do mesmo).

Os nomes da terra III: O Fallo

O dicionario da Real Academia Galega define fallo como "cousa ou circunstancia que fai que algo ou alguén non sexa totalmente perfecto, non obre nun momento dado como debe ou non teña o resultado esperado". Esta circunstancia lévanos ata o topónimo que hoxe analizamos en "Os nomes da terra": O Fallo.

Imaxe do Fallo, cheo de maleza.

Este nome refírese a un gran burato que se atopa sobre o Túnel do Outeiro ou da Estivada, da vía do ferrocarril, na parte de San Miguel. O burato orixinouse trala retirada de grandes cantidades de terra de enriba do túnel, xa que no seu proceso de escavado, as paredes deste derrubábanse debido á cantidade de auga que manaba no interior. Para paliar isto, buscouse unha solución, que foi a de retirar esta terra sobre a zona afectada para evitar novos desprendementos. Así foi como este fallo nas obras do ferrocarril se colou na historia de Ponte e quedou marcado na microtoponimia da parroquia.

Os nomes da terra II: O Pozo do Avogado ou do Pego

Continuamos co serial "Os nomes da terra". Nesta segunda entrega ocupámonos do Pozo do Avogado ou Pozo do Pego. Con este nome coñécese un pozo no río Deza ao cal tamén chegou nalgún momento o Camiño da Feira. Neste pozo existiu unha barca, que serviu para cruzar o río de maneira alternativa ás pontes ou cando non había ningunha.

O Pozo do Avogado nunha captura de pantalla do Sixpac.

Toma o seu nome dun membro da familia Taboada de San Pedro de Losón, que exercía como avogado. Este pozo almacenaba e dirixía a auga do Deza cara o Muíño do Avogado. Tamén é coñecido como O Pozo do Pego, polos terreos da marxe esquerda, en Ponte.

O día dunha feira en Silleda tivo lugar un terrible suceso con este pozo como protagonista. Uns feirantes arzuáns regresaban cara as súas casas. Subíronse co gando que mercaran á barca e o barqueiro procedeu a cruzar o pozo. Pero no medio do traxecto, a carga moveuse e desestabilizou a barca, que deu a volta, e o que levaba (animais e persoas) afundiuse no pozo, sen quedar superviventes. Os corpos dos feirantes foron finalmente recuperados e soterrados no camposanto de San Pedro de Losón.

Os nomes da terra I: O Camiño da Feira

Comezamos o serial de publicacións "Os nomes da terra" sobre a microtoponimia da parroquia, onde mostraremos algúns dos moitos nomes de lugar que hai en Ponte. Comezaremos cun topónimo moi coñecido no seu momento, pero que acabou por esmorecerse no esquecemento. Estamos a falar do Camiño da Feira.

Con este nome coñecíase un tramo da ruta comercial entre a vila de Silleda e as terras do Corpiño ao seu paso por Ponte. Toma o nome do mercado que se celebraba en Silleda os días 6 e 23 de cada mes. Era usado principalmente por tratantes de gando da zona de Arzúa e non se facía raro ver ringleiras de animais pasando por el. Coa desaparición do mercado tradicional silledense e a mellora das comunicacións (como a construción da PO-205 entre Silleda e Vila de Cruces), este camiño só foi utilizado polos propios veciños de Ponte como acceso ás súas fincas.

Estado actual do Camiño da Feira, ao seu paso por Cachicabras.

Na actualidade, só se conserva un pequeno treito, desde o río Deza (que se cruzaba pola Ponte do Pozo Negro) ata a vía do ferrocaril. Se queredes saber máis, podedes ler o seguinte artigo, publicado en setembro pasado:
**Un camiño caído no esquecemento (Faro de Vigo, 28/09/14).

A paisaxe lendaria e toponímica do Concello de Silleda

Este é o nome que recibe o proxecto que está a levar a cabo o Equipo de Normalización e Dinamización Lingüística do IES Pintor Colmeiro, que foi premiado o pasado xuño dentro da IX edición de proxectos didácticos da Fundación Antonio Fraguas.

O profesor Xoán Carlos García Porral é o coordinador dun interesante traballo que pretende recuperar os microtopónimos (moitos deles desaparecidos debido ás concentracións parcelarias) e as lendas que están a piques de esmorecer co paso do tempo. Para iso, o alumnado do Colmeiro púxose mans á obra para rescatar estes nomes e estas historias coa axuda de pais, avós e veciños.

Este proxecto editaráse en papel, ademais de contar cun mapa na rede onde estarán situados todos os microtopónimos coa información correspondente. Ademais, non só poden colaborar alumnos, senon que calquera persoa ou asociación poñer o seu grao de area neste proxecto; así que se vos animades, contactade cos membros do ENDL do IES, pois estamos diante dunha recompilación dunha parte moi importante do noso patrimonio inmaterial, como son os nomes que os nosos antepasados puxeron ás terras que pisaron, así como as historias que sobre elas se crearon.

Para que sigades ao tanto de como van as cousas, aquí tedes a ligazón ao blogue do ENDL así como o mapa no que se están a sinalar os topónimos:
* Blogue As Ferreiras (xa no apartado correspondente a este proxecto)
* Mapa da microtoponimia do Concello de Silleda

Toponimia de Silleda

Dentro do número 17 da revista LVCENSIA, que publica a Biblioteca do Seminario Diocesán de Lugo, o sacerdote lugués Nicandro Ares Vázquez publicara o seu traballo Toponimia de Silleda. Nas páxinas deste traballo dá unha explicación, parroquia a parroquia, da orixe dos nomes de lugar que aparecen reflexados no Nomenclátor do INE (Instituto Nacional de Estatística).

No tocante á parroquia de Ponte, Ares explica que o seu nome fai referencia, evidentemente,  a pons 'ponte', que é un artefacto de enxeñaría.

• Da Aldea de Abaixo, di que se combina o nome árabe al-daia co topográfico bassus 'baixo'.
• Carderrei resulta ser un rotacismo de casa, determinada polo nome Rex, tomado de rex, regis 'rei', sen que se trate dun monarca histórico.
• Sobre Meixomence, opina que parece o apelido *Maxuminici, patronímico de Maxuminus e emparentado con outros topónimos como Méixome ou Meixomín.
• Rosende correspóndese co antropónimo visigótico Rodesindus.
• O Sino deriva de signum, sinónimo de campá de igrexa.
• Trasfontao está composto polo topónimo fontanum, precedido de trans 'tras, máis alá de'.